Zin in reflectie: Van valkuilen naar nieuwe mogelijkheden voor groei

Door Fred Korthagen

In maart verscheen het boek ‘Zin in reflectie’, dat ik samen met mijn zoon Mischa Korthagen schreef. Hij daagde mij uit om decennia aan ervaring met reflecteren, coaching en opleiden, te concretiseren in 40 oefeningen die zowel beginners als ervaren professionals helpen om reflectie zinvol en inspirerend te maken. En hij bracht daarbij nieuwe, frisse perspectieven in. Op verzoek van LVSC geef ik een voorproefje van de onderwerpen in het boek.

Het begeleiden van reflectie
Voor ervaren opleiders en begeleiders is het thema reflectie vertrouwd terrein. Misschien klinkt het onderwerp zelfs een beetje saai. Iedereen kent de modellen, de fasen, de vragen. En toch… juist die vertrouwdheid kan een valkuil worden. Reflectie verwordt soms tot een voorspelbaar ritueel, en is daardoor minder effectief. Dat geldt én voor degenen die reflecteren (professionals, studenten, supervisanten, coachees) én voor hun begeleiders. En wat spijtig is: door bepaalde reflectieopdrachten en verplichte formats die begeleiders (soms dwingend) aanreiken, kan alleen al het woord ‘reflecteren’ weerstand oproepen. Zo is er een tijdje een Facebook-pagina geweest die heette: ‘We haten het model van Korthagen’. De klachten van studenten die daarop stonden, maakten duidelijk dat ze genoeg hadden van het reflecteren. Maar reflectie kan juist leuk, verfrissend en inspirerend zijn! Het kan je dichter bij je persoonlijke kracht brengen. Dat zou mensen blij moeten maken… Dus hoe maken we reflectie boeiend?

Ingesleten patronen herkennen
Het is goed om ons te realiseren dat reflectie vaak een saai, verplicht nummer wordt doordat we vastzitten in een bepaald stramien. Denk aan: 
- een vaste riedel aan vragen afwerken; 
- het naarstig zoeken naar de ‘beste oplossing’;
- het lang blijven analyseren van een ervaring, zonder het voelen en willen mee te nemen in de reflectie (cognitief reflecteren);
- alsmaar verslagen schrijven omdat dit nu eenmaal moet. 
De kunst is om niet méér volgens hetzelfde stramien te doen, maar om het vanzelfsprekende te doorbreken. Ik bespreek vijf gewoontepatronen bij het reflecteren, die je kunt zien als valkuilen. En ik schets hoe je die kunt doorbreken.

1. Focus op problemen
Ik ontmoet in onze coachingscursussen regelmatig opleiders en begeleiders die denken dat reflectie altijd begint bij een probleem. Vaak denken ze dat dit fase 1 is van mijn reflectiemodel. 
Het kan een belemmerende gewoonte worden om alsmaar te focussen op problemen. Dat maakt reflecteren zwaar en vaak niet zo inspirerend. 
Je kunt ook kijken naar wat goed ging, naar successen en inspirerende momenten. Daardoor ontdekken mensen hun persoonlijke kwaliteiten en worden ze zich bewuster van de idealen die ze nastreven. Dat levert meer motivatie en persoonlijke kracht op, maar ook dieper inzicht in jezelf. 
Als iemand een probleem ervaart, kun je als begeleider het perspectief verleggen en vragen: “Wat is het ideaal dat je had willen realiseren? Zullen we dat eens uitpakken? Met welke kernkwaliteiten van jou is dat ideaal verbonden?”
Dus: hoeveel tijd van je begeleidingsgesprekken besteed je aan reflectie op problemen, hoeveel aan (eventueel kleine) successen en idealen? Ik zou zeggen: zorg dat de nadruk ligt op het laatste, want dat geeft energie.

2. Focus op oplossingen
In het verlengde van de focus op problemen ligt het zoeken naar oplossingen. Dat betekent vaak een gerichtheid op ‘beter handelen’, wat kenmerkend is voor beginnende professionals. We spreken dan over gedragsgerichte reflectie. 
Bij betekenisgerichte reflectie probeer je - vóórdat je nadenkt over ander handelen - de processen te begrijpen die ten grondslag liggen aan de situatie en zoek je de essentiële aspecten daarin. Daardoor ontwikkel je als professional meer ‘doorzicht’ in beroepssituaties. Uit onderzoek blijkt dat gedragsgerichte reflectie weinig bijdraagt aan professionele ontwikkeling op de langere termijn en dat betekenisgerichte reflectie juist tot groei leidt. 
Dus: hoezeer ben je als begeleider gericht op het zoeken naar beter handelen en hoezeer richt je je op het beter (helpen) begrijpen van onderliggende processen en essenties? 

3. Oppervlakkige reflectie
Soms gaan reflecties alleen over de situatie en blijven op die manier oppervlakkig. Een reflectie verdiept zich door aandacht voor denken, voelen en willen (de bronnen van gedrag), zowel bij jezelf als bij degene(n) met wie je in interactie bent of was. Vervolgvragen kunnen verdere verdieping geven, bijvoorbeeld: 
- Welke kernkwaliteiten zette ik in? 
- Welke belemmeringen kwam ik tegen in mezelf? Hoe wil ik daarmee omgaan?
- (Hoe) kwam mijn kracht als persoon al dan niet uit de verf? Welke keuze wil ik daarin maken?
We spreken dan over kernreflectie. 
Dus voor begeleiders is de vraag: hoeveel aandacht gaat uit naar de situatie en hoeveel aandacht is gericht op de binnenkant van de persoon en op persoonlijke groei?

4. Hap-snap-reflectie
Vaak gaat de aandacht in het ene gesprek naar thema x, en de volgende keer naar thema y, enzovoorts. Het is belangrijk om na een nieuwe ervaring voort te bouwen op de vorige reflectie, dus om te bekijken hoe het deze keer ging met het thema dat in de vorige reflectie naar boven kwam. Zo ontstaat een lijn en een verdieping in de persoonlijke professionele ontwikkeling. 
Dus is een relevante vraag: ondersteun je als begeleider een doorgaande lijn in opeenvolgende reflecties?

5. Focus op reflecteren achteraf
Reflectie wordt vaak opgevat als iets dat je (uitsluitend) achteraf doet, in een verslag of in een gesprek. Maar het is een fundamentele professionele competentie om te kunnen reflecteren tijdens het handelen (reflectie-in-actie). Daardoor kun je tijdens de situatie leren van wat er gebeurt en dit ter plekke benutten voor je handelen. Het vraagt oefening om dat redelijk snel te doen, maar het vermogen om ‘in real time’ te reflecteren is kenmerkend voor sterke professionals. 
Dit roept de vraag op: hoe versterk je als begeleider stap voor stap het vermogen tot reflectie-in-actie? Als iemand bewust korte stopmomentjes inbouwt in handelingssituaties en dan even stilstaat bij wat er gebeurt, is dat al een belangrijke stap in die richting. Daarmee kan geoefend worden binnen een begeleidingsgesprek.

Meta-reflectie
Tot zover enkele gewoontepatronen en bijbehorende alternatieven. Je kunt je eigen gewoonten bij (het begeleiden van) reflecties opsporen door meta-reflectie: reflectie op je manier van (het begeleiden van) reflecteren. Hoezeer zit je daarbij vast in standaardpatronen? Durf je die te doorbreken door gebruik te maken van nieuwe reflectiestrategieën? Daarvoor geven de oefeningen in het boek Zin in reflectie vele impulsen. 

Zin in reflectie
Ons nieuwe boek start met basale oefeningen, beginnend bij de vraag hoe je gewend bent te leren van je ervaringen. Vervolgens nemen de oefeningen je stapsgewijs mee naar een gestructureerde aanpak voor het leren van ervaringen. Voor ervaren professionals is het ook belangrijk om vaste structuren weer te kunnen doorbreken met behulp van ongewone, prikkelende vormen van reflectie. Daarom zit er in het boek een lijn van basisoefeningen naar ‘outside-the-box reflecties’. De oefeningen zijn ook heel bruikbaar als onderlegger voor een reflectielijn in een opleiding of begeleidingstraject, en ook als ingangen voor intervisie en supervisie.

Een nieuwe editie van Krachtgericht coachen
In maart verscheen nog een ander boek: de herziene editie van het boek Krachtgericht coachen (van Korthagen en Nuijten), dat een verdieping biedt bij het boek Zin in reflectie. Die verdieping richt zich onder andere op het ondersteunen van kernreflectie en op de vraag hoe je zelfregulatie bevordert bij de mensen die je begeleidt: hoe kun je hen leren om meer de regie te nemen over zichzelf? Het reflectievermogen komt juist op die manier geheel tot bloei: als instrument voor het vinden van je persoonlijke kracht. 

Voor meer informatie over deze boeken, zie www.korthagen.nl

Fred Korthagen is grondlegger van het veelgebruikte ‘reflectiemodel van Korthagen’ en auteur van talloze boeken en wetenschappelijke publicaties.  Hij is emeritus-hoogleraar onderwijskunde en geldt internationaal als autoriteit op het gebied van opleiden, reflectie en coaching. Hij geeft over de hele wereld lezingen en cursussen over reflectie en krachtgericht coachen en ontving vele prijzen voor zijn werk.